.png)
LƯỢNG MƯA

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng châu thổ lớn nhất Việt Nam, bao gồm 13 tỉnh thành với diện tích khoảng 40.000 km² và dân số hơn 17 triệu người. Đây là vựa lúa, vựa trái cây và trung tâm nuôi trồng thủy sản quan trọng bậc nhất cả nước, đóng góp hơn 50% sản lượng lúa và 70% sản lượng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, ĐBSCL đang phải đối mặt với hiện tượng mưa cực đoan ngày càng gia tăng cả về tần suất lẫn cường độ. Những trận mưa bất thường với lượng nước khổng lồ trong thời gian ngắn đã và đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến môi trường tự nhiên, đời sống và sinh kế của người dân trong vùng.
Thực trạng mưa cực đoan
Theo số liệu của Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam Bộ, trong những năm gần đây, ĐBSCL ghi nhận nhiều đợt mưa cực đoan với lượng mưa vượt xa mức trung bình nhiều năm. Nhiều trạm đo tại các tỉnh Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang, Cà Mau đã ghi nhận lượng mưa trong một ngày đạt từ 100 – 200mm, thậm chí có nơi vượt 250mm, tương đương lượng mưa trung bình của cả tháng chỉ trong vài giờ đồng hồ. Đặc biệt, các trận mưa cực đoan không còn tuân theo quy luật mùa vụ truyền thống mà xuất hiện bất thường cả trong mùa khô, gây khó khăn cho công tác dự báo và ứng phó.
Nguyên nhân chính của hiện tượng mưa cực đoan được xác định là do tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Nhiệt độ bề mặt biển Đông tăng cao làm gia tăng quá trình bốc hơi nước, tạo điều kiện hình thành các khối mây dông lớn và các đợt mưa dữ dội. Bên cạnh đó, sự tương tác giữa các hệ thống thời tiết như gió mùa Tây Nam, áp thấp nhiệt đới, bão và dải hội tụ nhiệt đới ngày càng phức tạp, khó dự đoán. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng với bê tông hóa bề mặt cũng làm giảm khả năng thấm nước tự nhiên, khiến tình trạng ngập úng cục bộ sau mưa lớn trở nên trầm trọng hơn tại các đô thị như Cần Thơ, Mỹ Tho, Long Xuyên và Cà Mau.

Hình: Trận mưa lớn tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long
Tác động đối với thiên nhiên và người dân
Đối với môi trường tự nhiên, mưa cực đoan gây ra hàng loạt hệ lụy nghiêm trọng cho hệ sinh thái vùng ĐBSCL. Trước hết, lượng mưa lớn trong thời gian ngắn gây ra tình trạng xói mòn đất nghiêm trọng, đặc biệt tại các vùng ven sông, kênh rạch và bờ biển. Dòng chảy mạnh cuốn trôi lớp đất mặt phì nhiêu, làm suy giảm chất lượng đất canh tác và gia tăng tình trạng sạt lở bờ sông vốn đã rất nghiêm trọng tại ĐBSCL. Mỗi năm, hàng trăm hecta đất ven sông bị sạt lở, đe dọa trực tiếp đến nhà cửa và đất sản xuất của người dân.
Mưa cực đoan còn gây xáo trộn môi trường nước trong hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt của vùng đồng bằng. Nước mưa lớn cuốn theo rác thải, hóa chất nông nghiệp, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật từ đồng ruộng đổ xuống sông rạch, gây ô nhiễm nguồn nước và hiện tượng phú dưỡng hóa. Nhiều đợt cá chết hàng loạt đã được ghi nhận sau các trận mưa lớn do nồng độ oxy trong nước giảm đột ngột và chất độc hại tăng cao. Hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển – tuyến phòng thủ tự nhiên quan trọng – cũng bị ảnh hưởng khi mưa lớn làm thay đổi độ mặn nước, tác động đến sự sinh trưởng của cây ngập mặn và các loài thủy sinh.
Đối với người dân, mưa cực đoan gây ra những thiệt hại to lớn và đa chiều về kinh tế, xã hội và sức khỏe. Trước hết, về sản xuất nông nghiệp, các trận mưa dồn dập trong thời gian ngắn gây ngập úng đồng ruộng, làm chết hàng nghìn hecta lúa, hoa màu và cây ăn trái đang trong thời kỳ sinh trưởng. Theo thống kê của ngành nông nghiệp các tỉnh, mỗi đợt mưa cực đoan có thể gây thiệt hại hàng trăm tỷ đồng cho nông dân trong vùng. Ngành nuôi trồng thủy sản cũng chịu tổn thất nặng nề khi ao đầm bị tràn, tôm cá thoát ra ngoài hoặc chết do sốc môi trường.
Về đời sống, mưa lớn kéo dài gây ngập úng nghiêm trọng tại các khu dân cư, đặc biệt ở vùng trũng và các đô thị có hệ thống thoát nước yếu kém. Nhiều tuyến đường giao thông bị ngập sâu, chia cắt giao thông, gây ách tắc và tai nạn. Nhà cửa bị ngập nước, tài sản hư hỏng, cuộc sống sinh hoạt của người dân bị đảo lộn. Nghiêm trọng hơn, mưa cực đoan làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh như sốt xuất huyết, tiêu chảy, bệnh ngoài da và các bệnh truyền nhiễm qua đường nước do môi trường ẩm ướt tạo điều kiện cho muỗi và vi khuẩn phát triển. Trẻ em và người già là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các tác động này.
Các biện pháp hiện tại của chính quyền và người dân
Về phía chính quyền, các cấp chính quyền tại ĐBSCL đã triển khai nhiều biện pháp nhằm ứng phó và thích ứng với mưa cực đoan. Hệ thống quan trắc và dự báo khí tượng thủy văn được đầu tư nâng cấp với việc lắp đặt thêm các trạm đo mưa tự động, ứng dụng công nghệ viễn thám và mô hình dự báo số trị để nâng cao độ chính xác và thời gian cảnh báo sớm. Các bản tin cảnh báo mưa lớn được phát đi qua nhiều kênh như tin nhắn SMS, loa phát thanh, truyền hình và mạng xã hội để người dân kịp thời ứng phó.
Về hạ tầng, nhiều địa phương đã đầu tư nâng cấp hệ thống thoát nước đô thị, xây dựng các hồ điều tiết và trạm bơm tiêu úng tại các vùng trũng. Chính quyền cũng ban hành các quy hoạch sử dụng đất có tính đến yếu tố rủi ro thiên tai, hạn chế xây dựng tại các vùng ngập úng thường xuyên. Các chương trình trồng rừng phòng hộ, phục hồi rừng ngập mặn được đẩy mạnh nhằm tăng cường khả năng điều tiết nước tự nhiên. Đặc biệt, Nghị quyết 120/NQ-CP về phát triển bền vững ĐBSCL đã định hướng phát triển các giải pháp thích ứng dựa vào tự nhiên, chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi phù hợp với điều kiện khí hậu mới
Về phía người dân, cộng đồng ĐBSCL đã chủ động thực hiện nhiều biện pháp thích ứng với mưa cực đoan dựa trên kinh nghiệm và sự hỗ trợ của chính quyền. Nhiều hộ dân đã gia cố nhà cửa, nâng cao nền nhà, xây dựng hệ thống thoát nước quanh nhà để giảm thiểu thiệt hại khi mưa lớn. Nông dân chủ động theo dõi bản tin thời tiết, điều chỉnh lịch gieo trồng và thu hoạch để tránh các đợt mưa lớn, đồng thời áp dụng các kỹ thuật canh tác thích ứng như làm đất cao, trồng giống ngắn ngày và xây dựng hệ thống mương thoát nước trong ruộng. Người nuôi trồng thủy sản gia cố bờ ao, lắp đặt lưới chắn và hệ thống cấp thoát nước chủ động. Các cộng đồng cũng tự tổ chức các đội tình nguyện hỗ trợ nhau trong việc khắc phục hậu quả sau mưa lớn, thể hiện tinh thần đoàn kết và tương trợ truyền thống của người dân miền Tây.
Kết luận
Mưa cực đoan là một trong những biểu hiện rõ rệt nhất của biến đổi khí hậu tại ĐBSCL, gây ra những tác động nghiêm trọng và đa chiều đến môi trường tự nhiên cũng như đời sống kinh tế - xã hội của người dân. Mặc dù chính quyền các cấp và cộng đồng đã triển khai nhiều biện pháp ứng phó và thích ứng, tình hình mưa cực đoan được dự báo sẽ còn diễn biến phức tạp hơn trong tương lai do tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Để bảo vệ sự phát triển bền vững của vùng đồng bằng trù phú này, cần tiếp tục đẩy mạnh đầu tư vào hệ thống dự báo và cảnh báo sớm, nâng cấp hạ tầng thoát nước và điều tiết lũ, phát triển nông nghiệp thông minh thích ứng khí hậu, đồng thời nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó của cộng đồng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
