.png)
SỬ DỤNG ĐẤT
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đóng góp khoảng 50% sản lượng lúa, 95% lượng gạo xuất khẩu, 65% sản lượng thủy sản và 70% sản lượng trái cây của cả nước. Với diện tích tự nhiên khoảng 4 triệu hecta, vùng đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng: biến đổi khí hậu, nước biển dâng, xâm nhập mặn, sụt lún đất và sự cạnh tranh gay gắt trong sử dụng đất giữa các ngành nông nghiệp, công nghiệp, đô thị hóa và bảo tồn hệ sinh thái. Trong bối cảnh đó, việc quy hoạch sử dụng đất hợp lý, khoa học và bền vững trở thành nhiệm vụ cấp bách, đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị, các ngành và cộng đồng dân cư.
Các quy định pháp luật về quy hoạch sử dụng đất
Luật Đất đai năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/8/2024, thay thế Luật Đất đai 2013) là văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng đất. Luật quy định hệ thống quy hoạch sử dụng đất được lập ở 3 cấp: quốc gia, cấp tỉnh và cấp huyện. Đặc biệt, luật mới nhấn mạnh nguyên tắc quy hoạch đất đai phải phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch vùng và đảm bảo tính liên kết giữa các địa phương trong vùng – điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng với ĐBSCL vốn có tính liên kết tự nhiên về thủy văn, sinh thái và kinh tế
Luật Quy hoạch năm 2017 thiết lập khung pháp lý cho việc tích hợp các quy hoạch ngành, lĩnh vực vào quy hoạch tổng thể. Theo đó, quy hoạch sử dụng đất của ĐBSCL phải được lồng ghép và đảm bảo thống nhất với Quy hoạch vùng ĐBSCL thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 – văn bản định hướng chiến lược cho toàn vùng.
Tại cấp địa phương, 13 tỉnh, thành phố thuộc ĐBSCL đều đã phê duyệt Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021–2030, trong đó quy hoạch sử dụng đất là một nội dung quan trọng, xác định rõ diện tích đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng và định hướng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất phù hợp với điều kiện thực tiễn từng địa phương.
Các kế hoạch và quy hoạch chiến lược
Nghị quyết số 120/NQ-CP năm 2017 của Chính phủ về "Phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu" đánh dấu bước chuyển tư duy quan trọng trong quy hoạch sử dụng đất vùng. Nghị quyết xác định ĐBSCL cần chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang tư duy kinh tế nông nghiệp, từ chống chọi với thiên nhiên sang thích ứng và thuận thiên. Cụ thể, nghị quyết định hướng chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất theo 3 vùng sinh thái:
-
Vùng thượng nguồn (An Giang, Đồng Tháp, Long An): ưu tiên đất trồng lúa, phát triển nông nghiệp công nghệ cao.
-
Vùng giữa (Cần Thơ, Hậu Giang, Vĩnh Long, Tiền Giang, Bến Tre): đa dạng hóa cây trồng, phát triển vùng cây ăn trái.
-
Vùng ven biển (Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang): chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản, trồng rừng ngập mặn.
Quyết định số 287/QĐ-TTg năm 2022 phê duyệt Quy hoạch vùng ĐBSCL đã cụ thể hóa định hướng sử dụng đất: đến năm 2030, diện tích đất trồng lúa giảm còn khoảng 1,7 triệu hecta (so với trên 2 triệu hecta hiện nay), tăng diện tích đất nuôi trồng thủy sản lên khoảng 970.000 hecta, đất cây ăn quả khoảng 450.000 hecta. Quy hoạch cũng xác định các vùng đất ngập nước cần bảo tồn, các hành lang sinh thái và không gian xanh cần bảo vệ nghiêm ngặt.
Nghị quyết số 13-NQ/TW năm 2022 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội vùng ĐBSCL đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục khẳng định việc tái cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp theo hướng giảm diện tích lúa kém hiệu quả, mở rộng diện tích cây ăn trái, thủy sản và phát triển nông nghiệp sinh thái.
Cơ chế khuyến khích và hỗ trợ chuyển đổi sử dụng đất
Nghị định số 62/2019/NĐ-CP sửa đổi Nghị định về quản lý đất trồng lúa cho phép chuyển đổi linh hoạt từ đất trồng lúa sang trồng cây hàng năm, cây lâu năm hoặc nuôi trồng thủy sản tại các vùng không phù hợp trồng lúa, không phải xin phép chuyển mục đích sử dụng đất nhưng phải đăng ký với UBND cấp xã.
Chương trình hỗ trợ tái cơ cấu nông nghiệp: Các tỉnh ĐBSCL đã triển khai nhiều đề án hỗ trợ nông dân chuyển đổi từ trồng lúa 3 vụ kém hiệu quả sang mô hình lúa – tôm, lúa – cá, trồng cây ăn trái có giá trị cao như xoài, sầu riêng, bưởi. Nông dân được hỗ trợ về giống, kỹ thuật, vốn vay ưu đãi và liên kết tiêu thụ sản phẩm.
Chính sách khuyến khích tích tụ, tập trung đất đai: Luật Đất đai 2024 mở rộng hạn mức nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp, tạo điều kiện hình thành các vùng sản xuất quy mô lớn, áp dụng cơ giới hóa và nông nghiệp công nghệ cao – đặc biệt phù hợp với canh tác lúa và cây ăn trái tại ĐBSCL.
Cơ chế thu hút đầu tư: Các khu công nghiệp, khu kinh tế ven biển (như Khu kinh tế Năm Căn ở Cà Mau, Khu kinh tế Định An ở Trà Vinh) được quy hoạch đất phi nông nghiệp với nhiều ưu đãi về thuế, thuê đất, hạ tầng nhằm thu hút doanh nghiệp chế biến nông thủy sản, giảm áp lực xuất khẩu thô.
Sáng kiến cộng đồng và hợp tác quốc tế: Các tổ chức như GIZ, Ngân hàng Thế giới, UNDP đã hỗ trợ ĐBSCL xây dựng bản đồ ngập, bản đồ xâm nhập mặn làm cơ sở khoa học cho quy hoạch sử dụng đất. Nhiều mô hình quản lý đất dựa vào cộng đồng đã được thí điểm, giúp người dân tham gia vào quá trình lập quy hoạch và giám sát thực hiện.
Thách thức
và
kiến nghị
Để nâng cao hiệu quả, cần: tăng cường điều phối liên tỉnh trong quy hoạch và sử dụng đất; hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai số hóa phục vụ quản lý; đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của quy hoạch; và định kỳ rà soát, điều chỉnh quy hoạch phù hợp với diễn biến thực tế của biến đổi khí hậu và thị trường.
Mặc dù khung pháp lý và chính sách đã tương đối hoàn thiện, công tác quy hoạch sử dụng đất tại ĐBSCL vẫn đối mặt với nhiều thách thức: (1) Sự chồng chéo giữa các quy hoạch ngành, địa phương chưa được giải quyết triệt để; (2) Tình trạng chuyển đổi sử dụng đất tự phát, không theo quy hoạch còn phổ biến; (3) Hạ tầng thủy lợi, giao thông chưa đồng bộ với quy hoạch sử dụng đất; (4) Biến đổi khí hậu diễn ra nhanh hơn dự báo, đòi hỏi quy hoạch phải có tính linh hoạt cao.