.png)
CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ BÙN TÍCH
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng châu thổ lớn nhất Việt Nam, được hình thành và nuôi dưỡng bởi nguồn trầm tích từ sông Mekong. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, lượng trầm tích về ĐBSCL suy giảm nghiêm trọng do tác động của các đập thủy điện thượng nguồn, hoạt động khai thác cát quá mức và biến đổi khí hậu. Theo các nghiên cứu, lượng phù sa về đồng bằng đã giảm hơn 50% so với trước đây, gây ra tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển, sụt lún đất và xâm nhập mặn ngày càng trầm trọng. Trước thực trạng đó, Chính phủ và các bộ, ngành đã ban hành nhiều chính sách nhằm quản lý, sử dụng và khai thác trầm tích một cách bền vững.
Các chính sách chủ yếu
1. Nghị quyết số 120/NQ-CP ngày 17/11/2017 về phát triển bền vững ĐBSCL
Đây được xem là nghị quyết mang tính chiến lược, trong đó nhấn mạnh quan điểm "thuận thiên", tôn trọng quy luật tự nhiên. Nghị quyết yêu cầu quản lý chặt chẽ việc khai thác cát sỏi lòng sông, bảo vệ nguồn trầm tích tự nhiên, đồng thời nghiên cứu giải pháp bổ sung phù sa cho đồng bằng. Chính phủ chỉ đạo các địa phương xây dựng quy hoạch khai thác khoáng sản gắn với bảo vệ bờ sông, bờ biển.
2. Quy hoạch vùng ĐBSCL thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến 2050 (Quyết định số 287/QĐ-TTg ngày 28/02/2022)
Quy hoạch vùng xác định rõ việc quản lý tài nguyên trầm tích là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Cụ thể, quy hoạch đề ra các giải pháp: hạn chế tối đa khai thác cát sông; khoanh vùng bảo vệ các khu vực có nguy cơ sạt lở cao; phát triển các vật liệu thay thế cát sông (cát biển, cát nghiền từ đá) phục vụ xây dựng và san lấp; xây dựng hệ thống quan trắc, giám sát biến động trầm tích trên toàn vùng.
3. Chính sách siết chặt quản lý khai thác cát sông
Trong giai đoạn 2022–2024, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nhiều chỉ thị và công điện yêu cầu các tỉnh ĐBSCL tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm hoạt động khai thác cát trái phép. Nhiều tỉnh như An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long đã tạm dừng hoặc thu hồi giấy phép khai thác cát tại các khu vực có nguy cơ sạt lở. Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng ban hành các quy định mới về đánh giá tác động môi trường đối với các dự án khai thác cát, yêu cầu phải đánh giá cụ thể ảnh hưởng đến cán cân trầm tích và ổn định lòng dẫn.
4. Thí điểm sử dụng cát biển thay thế cát sông
Một trong những chính sách đột phá nhất là việc Chính phủ phê duyệt dự án thí điểm sử dụng cát biển làm vật liệu san lấp cho các công trình hạ tầng giao thông tại ĐBSCL (năm 2023–2024). Bộ Giao thông Vận tải đã triển khai thí điểm tại dự án đường cao tốc Bắc–Nam đoạn qua ĐBSCL, với kết quả bước đầu cho thấy cát biển sau khi xử lý đạt tiêu chuẩn kỹ thuật. Chính sách này nhằm giảm áp lực khai thác cát sông, từ đó bảo tồn nguồn trầm tích tự nhiên.
5. Hợp tác quốc tế về quản lý trầm tích xuyên biên giới
Việt Nam tích cực tham gia Ủy hội sông Mekong quốc tế (MRC) để thúc đẩy đối thoại với các quốc gia thượng nguồn (Trung Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan) về vấn đề duy trì dòng chảy trầm tích. Các chương trình giám sát trầm tích xuyên biên giới và nghiên cứu tác động tích lũy của đập thủy điện đang được triển khai nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đàm phán và bảo vệ quyền lợi của vùng hạ lưu.
Đánh giá và khuyến nghị
Nhìn chung, hệ thống chính sách về quản lý trầm tích tại ĐBSCL đã được xây dựng khá đồng bộ, từ cấp chiến lược (Nghị quyết 120) đến cấp quy hoạch và các biện pháp cụ thể. Tuy nhiên, việc thực thi tại địa phương vẫn còn nhiều bất cập: tình trạng khai thác cát lậu vẫn diễn biến phức tạp; hệ thống quan trắc trầm tích chưa đồng bộ; nguồn lực tài chính cho các dự án chống sạt lở còn hạn chế.
Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ viễn thám và trí tuệ nhân tạo trong giám sát biến động trầm tích, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để đảm bảo nguồn trầm tích từ thượng nguồn, góp phần phát triển bền vững vùng ĐBSCL.